Week van reflectie in de zorg: 'Ethiek gaat ons allemaal aan'

26 november 2020

Tijdens de Week van reflectie (van 23 tot 27 november) gaan zorgprofessionals in gesprek over ethische dilemma's in de dagelijkse praktijk. Hoe maakt een groot stadziekenhuis als HMC - in de hectiek van alledag - ruimte voor ethische reflectie op goede zorg?

“Ethiek gaat ons allemaal aan en we hebben er allemaal mee te maken in het ziekenhuis, in de spreekkamer, aan het bed van een patiënt maar ook in de wandelgang, en in ons contact met elkaar als collega’s.” aldus Andrea Ruissen, voorzitter van de commissie Ethiek bij HMC. Samen met haar collega Jacqueline Koffijberg, secretaris van de commissie, vertelt zij hoe deze commissie zich inzet om ethiek en reflectie te agenderen en organiseren binnen HMC.

andrea 002Het goede doen, in deze situatie, voor deze patiënt
Bij ethiek in de zorg draait het vaak om de vraag: ‘Is dit het goede om te doen voor deze ene patiënt in deze ene situatie?’ Dat vraagt om reflectie. Andrea: “Bij een ethisch dilemma is er altijd sprake van een keerzijde. Of je nu A of B kiest, aan beide opties zit onvermijdelijk morele schade. Door hierover zorgvuldig in gesprek te gaan, geef je je rekenschap van die negatieve kant. Doel van een ethisch gesprek is om helder te krijgen op basis van welke waarden je een bepaalde keuze maakt.”

Moreel beraad
Andrea: “Een van de belangrijkste tools die we inzetten is het moreel beraad. Daarbij gaat een groep in gesprek over een ethisch dilemma. Binnen HMC leiden we hiervoor collega’s tot gespreksleiders op. Een afdeling kan een moreel beraad aanvragen en op sommige afdelingen vindt een aantal keer per jaar een moreel beraad plaats, zoals bij de MPU (Medisch Psychiatrische Unit). Bij de IC (Intensive Care) zijn we net begonnen met een pilot van zes gesprekken in een half jaar.”

Veilige sfeer, duurzaam effect, morele competenties
Jacqueline is positief over haar ervaringen als deelnemer en gespreksleider. “Je hebt het echt over de vraag ‘wat is goede zorg?’. Ik kom met hele concrete voorbeelden in aanraking. Het gaat niet zoals bij intervisie over ‘hoe’ je iets doet. Door verschillende perspectieven tegen elkaar af te wegen weet je beter waarom je iets doet. Het is belangrijk dat er een veilige sfeer is waarbij ieder zich kan uitspreken en het is verrijkend als dit lukt. Recent hadden we een moreel beraad over de griepprik. Dat ging over de vraag of je elkaar als collega’s actief mag bevragen of je de prik hebt genomen.”

Andrea: “Deelnemers ervaren een moreel beraad als prettig. Ik hoor vaak: ‘We hadden eindelijk de tijd om een vraagstuk goed uit te pluizen.’ Daarnaast merk ik dat het bespreken van een dilemma in de behandeling van een patiënt ook nuttig is in de verdere behandeling. Juist omdat je al zo goed met elkaar de afwegingen op een rij hebt gezet. Deze manier van gespreksvoering helpt medewerkers op een andere manier te denken. Door hiervoor ruimte te scheppen in de organisatie werken we aan een ander soort cultuur.”

Gevraagd en ongevraagd advies
Andrea: “Naast een moreel beraad kan een zorgverlener of een patiënt die met een morele kwestie zit ons advies vragen. Bovendien geven we gevraagd en ongevraagd advies aan de organisatie en dragen we bij aan beleidsvorming. Zo dreigde tijdens de eerste coronagolf in het voorjaar een tekort aan beschermingsmiddelen. De raad van bestuur heeft ons toen gevraagd mee te denken over scenario’s hoe hiermee om te gaan. In een moreel beraad met een breed samengestelde groep collega’s hebben we allerlei overwegingen op een rij gezet.”

Platform ethiek
Andrea: “Wat heel fijn is, is dat we naast onze commissie met een platform Ethiek werken van ongeveer 50 collega’s uit het ziekenhuis. Die achterban betrekken we bij al onze activiteiten en kunnen we ook voor zo’n vraagstuk raadplegen.” Jacqueline: ‘Zo hebben we ook een keer een Lagerhuisdebat georganiseerd en een café Ethiek. In de afgelopen tijd hebben we ook webinars gedaan. Leerling-verpleegkundigen voeren als onderdeel van hun opleiding een moreel beraad als oefening. Dat faciliteren wij.”

Brede samenstelling en positieve reacties
Wat maakt de aanpak van HMC uniek of onderscheidend? Andrea: ‘Niet veel ziekenhuizen hebben zo’n diverse samenstelling als hier bij HMC. In onze commissie zijn artsen, verpleegkundigen, geestelijk verzorgers, medewerkers uit de staf en ondersteuning vertegenwoordigd. Die brede samenstelling is wel uniek en bijzonder. Ook onze combinatie van een commissie en platform zie je nergens anders.”

Het blijft een uitdaging om in de hectiek van alledag tijd in te bouwen voor reflectie. Toch zetten de commissieleden zich graag hiervoor in. Jacqueline: “We krijgen steeds meer positieve reacties: er is aandacht voor ethiek in de NIAZ-accreditatie, bij het Outbreak Management Team en we vinden telkens nieuwe haakjes in de organisatie.”
Andrea tot slot: “Goede zorg kun je breed opvatten, voor de patiënt maar ook voor elkaar als collega’s. Op tafel krijgen wat voor ieder van waarde is, vind ik belangrijk. Ik word nog elke keer verrast in gesprekken. Mijn droom is dat ethiek een onderdeel wordt van de kwaliteitscyclus van elke afdeling.”
 

Over Andrea Ruissen en Jacqueline Koffijberg
Andrea Ruissen is psychiater en studeerde naast geneeskunde ook filosofie aan de VUmc. Ze studeerde af in medische ethiek en promoveerde op wilsbekwaamheid in de (psychiatrische) zorg. Daarnaast is zij opgeleid tot gespreksleider en opleider moreel beraad. Andrea is voorzitter van de commissie Ethiek bij HMC.
Jacqueline Koffijberg is werkzaam bij het stafbureau zorg en gespreksleider moreel beraad. Zij is secretaris van de commissie Ethiek bij HMC en volgt momenteel de cursus ethiekondersteuning aan de Radboud Universiteit Nijmegen.